Vào ngày 22 tháng 4 hàng năm, hàng triệu người trên khắp thế giới dành chút thời gian cho Ngày Trái đất. Nhưng ngày này không chỉ là một ngày trên lịch hay một sự kiện đơn lẻ; đó là lời nhắc nhở hàng năm về một sự thật quan trọng và thường bị lãng quên: chúng ta đang sống trong một thế giới liên kết chặt chẽ. Thông điệp lâu dài của Ngày Trái đất không chỉ là về việc trồng cây hay sử dụng thùng tái chế – mà là về việc nhận ra những mối liên hệ phức tạp ràng buộc cuộc sống của chúng ta, cộng đồng của chúng ta và tương lai của chúng ta trực tiếp với sức khỏe và sự sống của hành tinh chúng ta.

Sự phụ thuộc cơ bản của chúng ta vào các hệ thống tự nhiên

Ở mức độ cơ bản nhất, mối liên hệ này rất rõ ràng. Chúng ta hoàn toàn phụ thuộc vào các hệ thống tự nhiên của Trái đất để có được những thứ cần thiết cho sự sống. Không khí chúng ta hít thở, nước chúng ta uống, đất đai nuôi dưỡng lương thực – đây không phải là những thứ chúng ta tạo ra, mà là những món quà từ một hệ thống tự nhiên đang hoạt động. Những khu rừng khỏe mạnh, vẫn còn được tìm thấy ở một số vùng thuộc Tây Nguyên bất chấp những áp lực liên tục, giúp điều tiết khí hậu và cung cấp oxy. Đại dương và các vùng ven biển khỏe mạnh hỗ trợ các cộng đồng ngư dân quan trọng dọc theo đường bờ biển dài 3.260 km của Việt Nam. Sự đa dạng sinh học phong phú của đất nước, xếp hạng trong số 16 quốc gia đa dạng sinh học nhất thế giới với tiềm năng hàng chục nghìn loài, mang lại vô số lợi ích vô hình, từ các loại thuốc tiềm năng đến sự ổn định của các hệ sinh thái hỗ trợ nông nghiệp và bảo vệ chống lại thiên tai. Hạnh phúc của chúng ta gắn bó mật thiết với hạnh phúc của các hệ thống tự nhiên này.

Hoạt động của con người và những tác động môi trường đến khí hậu Việt Nam

Tuy nhiên, mối liên hệ này hoạt động theo cả hai chiều, vì hành động của chúng ta, cả cá nhân và tập thể, đều có tác động trực tiếp và thường rất lớn đến môi trường. Những lựa chọn chúng ta đưa ra về tiêu thụ, sử dụng năng lượng, xử lý chất thải và sử dụng đất đai lan rộng ra, ảnh hưởng đến thiên nhiên gần và xa. Chúng ta thấy điều này khá rõ nét khi các thành phố lớn như Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh thường xuyên phải đối mặt với chất lượng không khí nguy hiểm vào cuối năm 2024 và đầu năm 2025, với chỉ số chất lượng không khí (AQI) thường xuyên vượt quá 150 hoặc thậm chí 200, đôi khi nằm trong top 5 hoặc 10 thành phố ô nhiễm nhất thế giới. Ô nhiễm này bắt nguồn từ sự kết hợp của giao thông, công nghiệp, xây dựng và đốt rơm rạ, ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống hàng ngày của chúng ta.

Bên cạnh ô nhiễm không khí có thể nhìn thấy, những vấn đề ít rõ ràng hơn như rác thải nhựa đang trở thành một thách thức ngày càng lớn. Ước tính cho thấy Việt Nam tạo ra hơn 3 triệu tấn rác thải nhựa mỗi năm và có khả năng đóng góp hàng trăm nghìn tấn vào ô nhiễm nhựa đại dương mỗi năm, vấn đề này đã thúc đẩy chính phủ thực hiện các quy định mới về trách nhiệm của nhà sản xuất bắt đầu từ năm 2024. Hơn nữa, hành động tập thể của chúng ta trên toàn cầu góp phần vào biến đổi khí hậu, khiến đất nước, với đường bờ biển dài và các vùng đồng bằng thấp, đặc biệt dễ bị tổn thương. Mối đe dọa này thể hiện qua dự báo về các cơn bão mạnh hơn, hạn hán nghiêm trọng ở các vùng và các hiện tượng thời tiết đáng báo động khác. Ngày Trái đất thúc đẩy chúng ta chấp nhận trách nhiệm này – hành động của chúng ta rất quan trọng và chúng có những hậu quả sâu rộng.

Quan trọng hơn hết, những tác động môi trường này quay trở lại ảnh hưởng trực tiếp đến chúng ta. Môi trường bị tàn phá chắc chắn sẽ ảnh hưởng đến sức khỏe con người, kinh tế và hòa bình xã hội. Ví dụ, chất lượng không khí kém kéo dài thường xuyên xảy ra ở các trung tâm đô thị của Việt Nam, với nồng độ bụi mịn PM2.5 thường cao hơn nhiều lần so với hướng dẫn an toàn của WHO, không chỉ là sự bất tiện; các chuyên gia y tế liên tục cảnh báo rằng nó trực tiếp góp phần làm tăng các bệnh về đường hô hấp, các vấn đề về tim mạch và có khả năng gây ra hàng nghìn ca tử vong sớm mỗi năm. Đồng thời, những thay đổi môi trường đe dọa trực tiếp đến sinh kế. Tại Đồng bằng sông Cửu Long, nơi sinh sống của khoảng 18 triệu người và chịu trách nhiệm cho hơn 50% sản lượng lúa gạo của Việt Nam, sự kết hợp tai hại giữa tác động của biến đổi khí hậu và các hoạt động ở thượng nguồn dẫn đến sự xâm nhập mặn nghiêm trọng, đôi khi đẩy sâu 40-60 km hoặc hơn vào các con sông nước ngọt. Điều này trực tiếp đe dọa nguồn nước ngọt thiết yếu cho việc trồng lúa và cây ăn quả, ảnh hưởng đến an ninh lương thực và thu nhập của hàng triệu người. Tương tự, trong khi đất nước chúng ta đặt mục tiêu duy trì độ che phủ rừng ở mức khoảng 42%, chất lượng rừng tự nhiên vẫn là một mối quan ngại. Nạn phá rừng, đặc biệt là việc chuyển đổi rừng tự nhiên sang mục đích sử dụng khác ở các khu vực như Tây Nguyên, làm suy thoái đất, giảm đa dạng sinh học và có thể ảnh hưởng tiêu cực đến nguồn nước địa phương, làm suy yếu triển vọng lâu dài của các cộng đồng phụ thuộc vào các nguồn tài nguyên thiên nhiên đó. Các vấn đề về thiên nhiên không tách rời khỏi các vấn đề của con người; chúng có mối liên hệ mật thiết với nhau.

Tầm quan trọng của việc nhận thức vai trò của chúng ta trong hệ sinh thái

Hiểu được mối liên hệ sâu sắc này giúp chúng ta nhận ra rằng nỗ lực bảo vệ môi trường cũng chính là nỗ lực vì sức khỏe cộng đồng, sự ổn định kinh tế và một tương lai công bằng hơn cho tất cả mọi người. Đây là thông điệp chính mà Ngày Trái đất muốn nhấn mạnh mỗi năm. Nó kêu gọi chúng ta nhìn xa hơn những nhu cầu và quan điểm trước mắt của bản thân để thấy được bức tranh toàn cảnh: một hành tinh chung nơi tương lai của con người gắn liền với tương lai của thế giới tự nhiên. Nó kêu gọi sự thay đổi trong nhận thức, chuyển từ việc coi mình tách biệt khỏi thiên nhiên sang hiểu rằng mình là một phần quan trọng của nó.

Từ nhận thức đến hành động: Xây dựng một tương lai bền vững

Nhận thức được rằng một hành tinh khỏe mạnh hơn sẽ dẫn đến con người khỏe mạnh hơn và cộng đồng vững mạnh hơn, chúng ta có thể nuôi dưỡng ý thức quan tâm lẫn nhau. Sự quan tâm cần thiết này thể hiện rõ ràng cả trong các chiến lược quốc gia quy mô lớn và các sáng kiến địa phương cụ thể. Ví dụ, đất nước chúng ta đang tích cực theo đuổi các mục tiêu đầy tham vọng được nêu trong Kế hoạch Phát triển Năng lượng 8, hướng tới việc năng lượng tái tạo có thể chiếm 30-40% hoặc hơn trong cơ cấu năng lượng vào năm 2030 và đặt mục tiêu phát thải ròng bằng không vào năm 2050. Định hướng quốc gia này được hỗ trợ bởi các quy định được cập nhật, chẳng hạn như Luật Điện lực sửa đổi (có hiệu lực từ năm 2025), được thiết kế để khuyến khích quá trình chuyển đổi xanh này. Đồng thời, các nỗ lực từ cơ sở cũng tạo ra sự khác biệt rõ rệt, thể hiện qua các dự án do cộng đồng dẫn đầu thí điểm phân loại rác thải hoặc các nhóm thanh niên tích cực thực hiện các chiến dịch nâng cao nhận thức về tái chế, tiếp cận hàng nghìn học sinh.

Nhân kỷ niệm 55 năm ngày này, chúng ta hãy cùng nhau thấu hiểu tầm quan trọng của sự kết nối giữa vạn vật. Hãy để điều đó truyền cảm hứng cho chúng ta không chỉ tham gia các sự kiện thường niên, mà còn phát triển nhận thức hàng ngày về cách những lựa chọn của chúng ta ảnh hưởng đến hành tinh và cuối cùng là ảnh hưởng đến chính bản thân mình. Hãy cùng nhau hướng tới một tương lai bền vững, nơi cả con người và thế giới tự nhiên đều phát triển tốt đẹp. Thông điệp trường tồn của Ngày Trái đất là lời kêu gọi hãy trân trọng những mối liên kết phức tạp đang nâng đỡ tất cả chúng ta.

Nguồn: PeopleWise Vietnam – PeopleWise Insights