Trong khi già hóa dân số đã được nhận thức là mối lo ngại lâu dài đối với các quốc gia châu Âu và châu Mỹ, thì hiện nay nó đang nổi lên như một thách thức to lớn đối với dân số trên khắp các quốc gia châu Á, đặc biệt là ở khu vực Đông Á và Thái Bình Dương.
Theo UNFPA Việt Nam, Việt Nam là một trong những quốc gia có tốc độ già hóa dân số nhanh nhất thế giới. Người từ 60 tuổi trở lên chiếm 11,9% tổng dân số năm 2019, và dự kiến đến năm 2050, con số này sẽ tăng lên hơn 25%.

Tình hình già hóa dân số tại khu vực Đông Á - Thái Bình Dương.

Hiện tượng “già hóa dân số” hay giai đoạn “dân số già” theo định nghĩa chính thức của Liên Hợp Quốc, xảy ra khi tỷ lệ dân số từ 65 tuổi trở lên của một quốc gia vượt quá 7% tổng dân số. Khi tỷ lệ này tăng lên trên 14% và 20%, dân số được phân loại lần lượt là “già” và “siêu già”. Tuy nhiên, Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA) lại sử dụng mốc tuổi 60 thay vì 65, với tỷ lệ tương ứng là 10%, 20% và 30% để chỉ các điều kiện “già”, “già” và “siêu già”.

Theo báo cáo Cập nhật Kinh tế Đông Á và Thái Bình Dương tháng 4 năm 2023 do Ngân hàng Thế giới (WB) công bố gần đây, hầu hết các nền kinh tế mới nổi trong khu vực này đã phục hồi sau những cú sốc gần đây và đang tăng trưởng. Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu kinh tế, khu vực Đông Á - Thái Bình Dương cũng phải đối mặt với thách thức về dân số già hóa nhanh chóng với mức thu nhập thấp hơn so với các nước châu Âu và Trung Á (ECA) và OECD, những nước hiện có dân số già hơn nhưng giàu có hơn. Giai đoạn chuyển đổi từ một xã hội già hóa sang một xã hội có dân số trên 65 tuổi (nghĩa là tỷ lệ dân số từ 65 tuổi trở lên tăng từ 7% lên 14% tổng dân số) ở hầu hết các nước Đông Á và Thái Bình Dương chỉ diễn ra trong vòng 20-25 năm, so với 50-100 năm trở lên ở các nước nói trên.

Hơn nữa, các quốc gia Đông Á - Thái Bình Dương cũng đang trở thành những xã hội già hóa với mức thu nhập thấp hơn đáng kể so với các nước OECD, nơi GDP bình quân đầu người theo sức mua tương đương của dân số trong độ tuổi lao động chỉ đạt từ 10% đến 40% so với Hoa Kỳ, cùng thời điểm diễn ra quá trình chuyển đổi nhân khẩu học.

Hình 1: Các quốc gia Đông Á và Thái Bình Dương (EAP) đang già hóa dân số nhanh hơn các nước giàu có, và dân số trong độ tuổi lao động sẽ đạt đỉnh điểm ở mức thu nhập bình quân đầu người thấp hơn.

Ngoài ra, theo dữ liệu do Ngân hàng Thế giới (WB) chia sẻ, hiện tượng già hóa dân số một phần bắt nguồn từ sự phát triển kinh tế nhanh chóng trong khu vực trong vài thập kỷ qua. Thu nhập tăng và trình độ giáo dục cao hơn đã liên tục kéo dài tuổi thọ và đồng thời dẫn đến sự sụt giảm mạnh tỷ lệ sinh. Điều này đã dẫn đến tình trạng tỷ lệ gia tăng dân số thấp hơn đáng kể so với tỷ lệ giảm dân số ở một số quốc gia.

Do đó, đến năm 2060, cứ năm quốc gia có dân số già nhất thế giới thì sẽ có một quốc gia đến từ khu vực Đông Á, trong khi tỷ lệ này chỉ là 1/25 vào năm 2010.

Những thách thức do già hóa dân số gây ra đối với thị trường lao động và tăng trưởng kinh tế.

Vấn đề mà các quốc gia đang quan tâm là dân số già hóa, điều này đang gây ra những tác động nghiêm trọng đến thị trường lao động và sự phát triển kinh tế nói chung của các quốc gia. Tốc độ già hóa dân số nhanh chóng cũng có thể dẫn đến tình trạng thiếu hụt lao động trong tương lai, đặt ra câu hỏi về ảnh hưởng của nó đến nguồn cung lao động và tăng trưởng năng suất dài hạn.

Đối với nền kinh tế, sự gia tăng đáng kể dân số trong độ tuổi lao động là một diễn biến tích cực. Sẽ có nhiều người lao động tạo ra thu nhập để hỗ trợ người già và trẻ em. Chỉ cần thị trường lao động có thể hấp thụ được số lượng người tìm việc ngày càng tăng, GDP bình quân đầu người sẽ tăng lên.

Ngược lại, khi tỷ lệ dân số trong độ tuổi lao động từ 65 trở lên vượt quá 14% tổng dân số, điều này sẽ tác động đến cơ cấu lực lượng lao động, và do đó, ảnh hưởng đến tăng trưởng và phát triển kinh tế.

Dân số già hóa có thể ảnh hưởng đến tăng trưởng kinh tế do tỷ lệ dân số trong độ tuổi lao động (thường là nhóm tuổi 15-64) giảm xuống.

Hình 2: Sự già hóa dân số có thể làm giảm tỷ lệ dân số trong độ tuổi lao động truyền thống, trừ khi người lớn tuổi (đặc biệt là phụ nữ) tiếp tục làm việc.

Tìm giải pháp cho vấn đề dân số già.

Lực lượng lao động là một trong những yếu tố then chốt giúp chính phủ đạt được mục tiêu tăng trưởng và phát triển kinh tế. Dân số già hóa đã và đang làm trầm trọng thêm vấn đề thiếu hụt lực lượng lao động. Điều này đặt ra nhiều thách thức cho chính phủ trong việc tìm kiếm thêm nguồn lao động để đáp ứng nhu cầu lao động của nền kinh tế nhằm duy trì tăng trưởng và phát triển.

Khác với những thập kỷ trước, toàn cầu hóa đã biến tình trạng thiếu hụt nguồn cung lao động thành một vấn đề toàn cầu. Một số quốc gia Đông Âu đã chứng kiến sự di cư của lực lượng lao động sang các nước như Đức, Pháp và Ý để tìm kiếm cơ hội việc làm tốt hơn ở những nơi thiếu hụt lao động. Nói cách khác, tình trạng thiếu hụt lao động ở một nhóm quốc gia sẽ được chia sẻ bởi một nhóm quốc gia khác, dưới tác động của toàn cầu hóa.

Già hóa dân số là một hiện tượng toàn cầu và là một phần của những thay đổi quan trọng đang diễn ra trên toàn thế giới. Từ năm 2015 đến năm 2050, số lượng người cao tuổi từ 65 tuổi trở lên trên toàn thế giới dự kiến sẽ tăng từ 703 triệu lên khoảng 1,5 tỷ người, chiếm 15,5% dân số toàn cầu. Do đó, già hóa dân số chắc chắn cần sự quan tâm sát sao của các nhà hoạch định chính sách, với các quyết định dựa trên cách tiếp cận vòng đời. Trong khi già hóa dân số đặt ra những thách thức cho xã hội và nền kinh tế, các chính sách phù hợp sẽ cho phép các cá nhân, doanh nghiệp và xã hội giải quyết những thách thức này và gặt hái những lợi ích mà nó mang lại.

Giải quyết những thách thức của già hóa dân số đòi hỏi các can thiệp chính sách chiến lược. Chính phủ phải đối mặt với sự phức tạp của tình trạng thiếu hụt lao động, tìm kiếm các giải pháp toàn cầu trong một thế giới ngày càng kết nối bởi toàn cầu hóa. Quy mô của già hóa dân số không chỉ giới hạn ở khu vực Đông Á - Thái Bình Dương mà là một hiện tượng toàn cầu. Các nhà hoạch định chính sách trên toàn thế giới phải áp dụng cách tiếp cận theo vòng đời để giải quyết những thay đổi sâu sắc đang diễn ra và đưa ra các quyết định có lợi cho cá nhân, tổ chức và xã hội. Phần tiếp theo, chúng ta sẽ đi sâu hơn vào cách tiếp cận vĩ mô đối với các chiến lược toàn diện tại Việt Nam và khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Theo báo cáo “Nghiên cứu và phân tích thị trường lao động và tăng trưởng kinh tế trước thách thức già hóa dân số – Phần 1” của Tuyên Lê, Trưởng bộ phận Tình báo Thị trường.
Nguồn: PeopleWise Vietnam – PeopleWise Insights