Tình trạng thiếu hụt chip bán dẫn trong đại dịch Covid đã "làm tê liệt" các dây chuyền sản xuất ở nhiều quốc gia. Trong bối cảnh đó, ngành công nghiệp bán dẫn ở Đông Nam Á đã nổi lên như một giải pháp, với Việt Nam trở thành điểm trọng tâm trong chuỗi đầu tư bán dẫn toàn cầu. Tuy nhiên, ngành công nghiệp này cũng mang đến những cơ hội và thách thức đáng kể liên quan đến nguồn nhân lực và chuỗi cung ứng.

Từ cuộc khủng hoảng chip bán dẫn toàn cầu…

Ngành công nghiệp bán dẫn đang bùng nổ, với nhiều công ty trong lĩnh vực này từ châu Á đến châu Mỹ và châu Âu đạt được những thành tựu to lớn. Một lượng vốn khổng lồ đang đổ vào hệ sinh thái bán dẫn, từ thăm dò, lựa chọn và chế biến khoáng sản đến nghiên cứu và phát triển và sản xuất chip, ước tính lên đến gần hàng chục nghìn tỷ đô la Mỹ. Ngành công nghiệp bán dẫn đã chứng minh tầm quan trọng của mình từ những năm 1980. Ngày nay, nhiều quốc gia coi đây là một lĩnh vực chiến lược, sẵn sàng đầu tư mạnh để giành lợi thế cạnh tranh.

Chất bán dẫn là những vật liệu có độ dẫn điện trung bình. Chúng hoạt động như chất cách điện ở nhiệt độ thấp và trở nên dẫn điện ở nhiệt độ phòng, do đó rất phù hợp để điều khiển dòng điện. Chất bán dẫn là chìa khóa cho một số công nghệ quan trọng như 5G, trí tuệ nhân tạo (AI), xe tự hành và Internet vạn vật (IoT), những công nghệ có giá trị chiến lược trong lĩnh vực quốc phòng và an ninh.

Tuy nhiên, những lo ngại về an ninh quốc gia, đại dịch COVID-19, cuộc chiến thương mại Mỹ-Trung và xung đột ở Ukraine đã góp phần gây ra những gián đoạn đáng kể trong chuỗi cung ứng bán dẫn. Trong khi nhu cầu tiêu dùng tăng vọt, ngành công nghiệp chip lại gặp khó khăn trong việc sản xuất và vận chuyển sản phẩm. Tình trạng thiếu hụt bán dẫn lan rộng toàn cầu và tác động của nó vẫn còn ảnh hưởng đến ngày nay. Để giải quyết nguy cơ gián đoạn chuỗi cung ứng tái diễn, các quốc gia và các tập đoàn bán dẫn đang thực hiện nhiều biện pháp ứng phó khác nhau. Một trong những giải pháp quan trọng nhất là đa dạng hóa sản xuất bán dẫn, từ đó giảm thiểu hoặc loại bỏ nhiều vấn đề trong chuỗi cung ứng.

Để đảm bảo nguồn cung và giảm sự phụ thuộc vào nước ngoài, các quốc gia như Mỹ, Hàn Quốc, châu Âu và Trung Quốc đang nhanh chóng thích nghi bằng cách phát triển các cơ sở sản xuất riêng. Hơn nữa, căng thẳng giữa Mỹ và phương Tây với Trung Quốc đã khiến các công ty bán dẫn ngày càng thúc đẩy chiến lược “Trung Quốc cộng một”, chuyển một phần sản xuất sang các nước ngoài. Điều này nhằm mục đích giảm sự phụ thuộc và rủi ro liên quan đến nền kinh tế lớn thứ hai thế giới. Ấn Độ và các nước Đông Nam Á, bao gồm cả Việt Nam, được coi là những điểm đến tiềm năng mà các công ty bán dẫn đang nhắm tới.

Căng thẳng giữa Mỹ và Trung Quốc đã khiến các công ty sản xuất chất bán dẫn ngày càng thúc đẩy chiến lược “Trung Quốc cộng một”.

…một cơ hội “có một không hai” để Việt Nam gia nhập chuỗi giá trị ngành công nghiệp bán dẫn toàn cầu.

Nằm ở trung tâm Đông Nam Á, Việt Nam nắm giữ vị trí chiến lược trong chuỗi cung ứng toàn cầu và là địa điểm lý tưởng cho các nhà sản xuất muốn thâm nhập vào thị trường bán dẫn đang phát triển nhanh chóng của khu vực. Việt Nam sở hữu nguồn nhân lực trẻ, dồi dào với nền tảng tư duy toán học vững chắc và đội ngũ nhân lực tay nghề cao không ngừng được nâng cao. Lĩnh vực kỹ thuật và công nghệ, đặc biệt là công nghệ thông tin, tự động hóa, điện tử và kỹ thuật máy tính, đang thu hút sự quan tâm ngày càng tăng từ thế hệ trẻ.

Hơn nữa, Việt Nam hiện đứng thứ hai thế giới về trữ lượng đất hiếm, một nguyên liệu chiến lược cho sản xuất bán dẫn, chỉ sau Trung Quốc. Đây là một trong những lợi thế đáng kể của Việt Nam trong xu hướng mới của ngành công nghiệp bán dẫn toàn cầu. Với những thế mạnh này, Việt Nam có tiềm năng trở thành trung tâm tăng trưởng chính của ngành công nghiệp bán dẫn, khi thị trường chip toàn cầu dự kiến sẽ đạt 1,4 nghìn tỷ USD vào năm 2029.

Hơn nữa, Việt Nam có nền kinh tế và chính trị ổn định. Các chính sách của chính phủ luôn đảm bảo quyền lợi của nhà đầu tư và người lao động. Theo TTWTO VCCI, để thu hút đầu tư nước ngoài vào lĩnh vực bán dẫn, chính phủ Việt Nam đã triển khai chương trình ưu đãi được đánh giá là hấp dẫn và tương đối toàn diện. Việt Nam áp dụng thuế suất thuế thu nhập doanh nghiệp ưu đãi 10% trong 15 năm, áp dụng cho cả đầu tư vào nghiên cứu và phát triển cơ sở hạ tầng cho các ngành công nghệ cao, trong đó bán dẫn là ngành ưu tiên. Bên cạnh đó, chính phủ cho phép các công ty và tổ chức nghiên cứu xây dựng cơ sở nghiên cứu được miễn thuế bất động sản (tiền thuê đất) trong suốt thời hạn thuê nếu cơ sở đó được sử dụng cho nghiên cứu và ươm tạo khởi nghiệp.

Với những thế mạnh này và khả năng nhanh chóng nắm bắt những thay đổi toàn cầu, ngành công nghiệp bán dẫn Việt Nam đang đối mặt với nhiều cơ hội. Ví dụ, Samsung đang đầu tư vào trung tâm phát triển sản phẩm lớn nhất Đông Nam Á tại Hà Nội. Một số công ty bán dẫn từ Hà Lan cũng đã bắt đầu đầu tư vào Việt Nam. Công ty BE Semiconductor Industries NV của Hà Lan đã nhận được giấy phép đầu tư cho Khu công nghệ cao Sài Gòn, với vốn ban đầu hơn 115 tỷ VND (tương đương 4,9 triệu USD), để thuê nhà máy và bắt đầu sản xuất. Dự án này dự kiến sẽ đi vào hoạt động trong quý I năm 2025.

Có thể nói rằng, cơ hội mà Việt Nam hiện đang có để tham gia vào chuỗi giá trị ngành công nghiệp bán dẫn toàn cầu là cơ hội “có một không hai”. Theo ước tính toàn cầu, đến năm 2030 sẽ cần hơn 1 triệu nhân lực ở tất cả các khâu thiết kế chip, sản xuất, lắp ráp, đóng gói và kiểm thử. Với nguồn cung lao động dồi dào và đội ngũ nhân lực lành nghề, nguồn nhân lực là lợi thế lớn nhất và nổi bật nhất của Việt Nam so với các quốc gia và nền kinh tế khác trên thế giới.

Nguồn nhân lực: Yếu tố then chốt trong sự phát triển của ngành công nghiệp bán dẫn

Là “mạch máu” của nền kinh tế số, ngành công nghiệp bán dẫn đóng vai trò then chốt. Dự kiến trong những năm tới, thị trường bán dẫn toàn cầu sẽ tăng trưởng hai chữ số, đạt 1 nghìn tỷ USD vào năm 2030. Song song với sự phát triển của ngành, nhu cầu về nhân lực trong lĩnh vực bán dẫn vẫn ở mức cao. Theo công ty phân tích dữ liệu McKinsey, từ năm 2018 đến năm 2022, số lượng tin tuyển dụng kỹ sư bán dẫn đã tăng vọt với tốc độ hơn 75%. Tuy nhiên, nghịch lý là, trên toàn cầu đang thiếu hụt nhân lực trong lĩnh vực bán dẫn, ngay cả ở các quốc gia phát triển và các tập đoàn công nghệ lớn.

Mới đây, Hiệp hội Công nghiệp Bán dẫn (SIA) dự đoán rằng lực lượng lao động trong ngành bán dẫn sẽ cần thêm gần 115.000 người, đạt khoảng 460.000 người vào năm 2030, tương ứng với tốc độ tăng trưởng 33%. Tuy nhiên, với trình độ đào tạo hiện tại, Mỹ chỉ có thể đáp ứng được 42% nhu cầu mới này. Tại Nhật Bản, cuộc chạy đua xây dựng các nhà máy bán dẫn trên khắp cả nước cũng đòi hỏi nhiều lao động lành nghề hơn. Số lượng việc làm cho kỹ sư bán dẫn ở Nhật Bản đã tăng gấp 13 lần trong 10 năm qua. Mặc dù đã nỗ lực để đảm bảo nguồn nhân lực sẵn có, hiệp hội công nghiệp bán dẫn Nhật Bản dự đoán sẽ thiếu khoảng 1.000 nhân sự có trình độ cao mỗi năm trong thập kỷ tới.

Tại Hàn Quốc, quê hương của nhà sản xuất chip Samsung Electronics, ngành công nghiệp chip đã phải đối mặt với tình trạng thiếu hụt lao động từ năm 2022 và dự kiến sẽ thiếu hụt 56.000 người vào năm 2031. Xu hướng nhân khẩu học cũng tác động đến lực lượng lao động trong ngành bán dẫn. Cả Đài Loan (Trung Quốc) và Hàn Quốc, nơi TSMC (Công ty Sản xuất Bán dẫn Đài Loan) và Samsung sử dụng phần lớn nhân viên, đều đang đối mặt với tình trạng suy giảm dân số. Tỷ lệ nhập học đại học đã giảm hàng năm kể từ năm 2012. Hai quốc gia này chiếm hơn 80% sản lượng chip gia công toàn cầu. Tình trạng thiếu hụt lao động cũng đã làm chậm tiến độ xây dựng nhà máy của TSMC tại Arizona.

Tình trạng thiếu hụt lao động được xem là một trong những vấn đề lớn nhất đối với ngành công nghiệp bán dẫn toàn cầu.

Cơ hội cho ngành công nghiệp bán dẫn của Việt Nam: Nguồn nhân lực là giải pháp đột phá

Thế giới đang đối mặt với tình trạng thiếu hụt nhân lực ngành bán dẫn. Tình trạng thiếu hụt này mang tính toàn cầu nhưng chủ yếu diễn ra trong ngắn hạn và trung hạn. Việt Nam có thể nhanh chóng đáp ứng nhu cầu nhân lực ngành bán dẫn toàn cầu trong ngắn hạn, trung hạn và dài hạn. Theo các chuyên gia, giải quyết vấn đề nguồn nhân lực trong lĩnh vực này sẽ nâng cao vị thế của Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu, thu hút các tập đoàn công nghệ lớn đầu tư nghiên cứu, phát triển và sản xuất tại Việt Nam.

Để nắm bắt cơ hội này, nguồn nhân lực ngành bán dẫn được xem là yếu tố then chốt. Bộ Kế hoạch và Đầu tư đã xây dựng dự án “Phát triển nguồn nhân lực ngành bán dẫn đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”. Theo đó, đến năm 2030, Việt Nam đặt mục tiêu đào tạo 50.000 kỹ sư cho ngành công nghiệp này ở tất cả các khâu trong chuỗi giá trị. Các kỹ sư Việt Nam sẽ có khả năng tham gia sâu vào quá trình thiết kế, đóng gói và kiểm thử chip bán dẫn, nắm vững một số công nghệ đóng gói và kiểm thử. Đến năm 2045, Việt Nam sẽ trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi giá trị ngành công nghiệp bán dẫn toàn cầu, với đội ngũ kỹ sư và chuyên gia có khả năng đáp ứng yêu cầu phát triển của ngành công nghiệp bán dẫn Việt Nam cả về chất lượng và số lượng.

Với quyết tâm tham gia sâu rộng vào chuỗi cung ứng bán dẫn toàn cầu, nhiều doanh nghiệp Việt Nam đã và đang đầu tư nguồn lực vào ngành công nghiệp bán dẫn. Theo thống kê của Bộ Giáo dục và Đào tạo, hiện nay Việt Nam có khoảng 35 trường đại học trực tiếp đào tạo hoặc có liên quan mật thiết đến công nghệ bán dẫn. Trong đó, Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội, Đại học Quốc gia Hà Nội và Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh là những cơ sở đào tạo hàng đầu trong lĩnh vực sản xuất chip bán dẫn. Các trường đại học đang tích cực nâng cao chất lượng đào tạo và mở rộng tuyển sinh để đáp ứng nhu cầu nhân lực tương lai của ngành công nghiệp bán dẫn. Điều này phản ánh sự nhanh nhạy trong việc thích ứng với những thay đổi nhanh chóng của thị trường lao động.

Hơn nữa, để đào tạo nguồn nhân lực đáp ứng tiêu chuẩn kỹ năng quốc tế, Việt Nam đã tăng cường hợp tác với các công ty công nghệ toàn cầu như Synopsys, Intel và Cadence. Tháng 6 năm 2024, Đại học Phenikaa hợp tác với Synopsys tổ chức khóa “Đào tạo giảng viên” về thiết kế chip bán dẫn cho giảng viên, kỹ sư và sinh viên đại học. Tháng 3, Synopsys cũng đã ký kết thỏa thuận hợp tác với Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh để phát triển nguồn nhân lực trong lĩnh vực thiết kế chip. Intel cũng cam kết hỗ trợ Trung tâm Nghiên cứu và Đào tạo Bán dẫn và Trí tuệ Nhân tạo Đà Nẵng (DSAC) tổ chức các khóa bồi dưỡng giảng viên trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo. Mới đây, Chủ tịch Hàn Quốc cũng tuyên bố hỗ trợ Việt Nam trong việc đào tạo nguồn nhân lực ngành bán dẫn và công nghệ cao.

Bên cạnh việc đáp ứng nhu cầu nguồn nhân lực trong nước, Việt Nam còn là điểm đến tuyển dụng nhân lực cho nhiều quốc gia đang tìm kiếm lao động trong ngành công nghiệp bán dẫn. Đồng thời, nhiều trường đại học và cơ sở đào tạo tại Việt Nam đã mở các chương trình đào tạo chuyên ngành bán dẫn hoặc các khóa học chuyển đổi từ các ngành liên quan sang chuyên ngành này. Đại học FPT đang tuyển sinh 1.000 sinh viên cho chương trình Thiết kế Chip Bán dẫn và đang xem xét cấp học bổng lên đến 100% học phí cho tất cả các ứng viên đăng ký chuyên ngành này. Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội, hai trường đại học quốc gia, Đại học Đà Nẵng, Đại học Cần Thơ, Đại học Phenikaa, v.v., cũng đã mở các chuyên ngành mới và thực hiện các chính sách thu hút sinh viên.

Thảo luận về định hướng dài hạn cho nguồn nhân lực trong ngành công nghiệp bán dẫn, một đại diện của Tập đoàn FPT cho biết: “Cơ hội việc làm rất rõ ràng từ Việt Nam, Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc, v.v. Vấn đề quan trọng là cần nâng cao chất lượng đào tạo để đáp ứng các yêu cầu khắt khe của doanh nghiệp. Từ đó, người lao động Việt Nam có thể làm việc cho các doanh nghiệp Việt Nam như FPT hoặc các công ty nước ngoài tại Việt Nam. Thậm chí, các bạn còn có thể nắm bắt cơ hội làm việc tại Nhật Bản, Hàn Quốc, Mỹ và các nước khác.”

Ước tính đến năm 2030, thế giới cần tăng thêm hơn 1 triệu nhân lực ở tất cả các khâu thiết kế, sản xuất, lắp ráp, đóng gói và kiểm thử chip. Với nguồn cung lao động dồi dào và lực lượng lao động lành nghề, có thể khẳng định nguồn nhân lực là lợi thế lớn nhất và nổi bật nhất của Việt Nam so với các quốc gia và nền kinh tế khác trên thế giới. Do đó, tập trung vào đầu tư, đào tạo và bồi dưỡng lực lượng lao động để sớm gia nhập thị trường lao động là định hướng chiến lược và yếu tố quyết định trong việc tận dụng cơ hội hợp tác đầu tư, tiếp cận và chuyển giao công nghệ, thúc đẩy phát triển kinh tế nhanh chóng và bền vững dựa trên khoa học, công nghệ và đổi mới.

Nguồn: PeopleWise Vietnam – PeopleWise Insights