Trong bối cảnh quy mô dân số đã vượt mốc 102 triệu người và khát vọng bước vào "kỷ nguyên vươn mình", Việt Nam vẫn đang đối mặt với nghịch lý cũ kỹ: "Thừa thầy, thiếu thợ". Năm 2026, dù có lực lượng lao động dồi dào, Việt Nam vẫn thiếu nhân lực kỹ thuật, trong khi nhiều người lao động chưa tìm được việc phù hợp. Khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu thị trường đang trở thành điểm nghẽn của năng suất và thu hút đầu tư.

 Tổng quan thị trường lao động Việt Nam 2026

Thị trường lao động 6 tháng đầu năm 2026 ghi nhận tín hiệu tích cực khi hoạt động sản xuất, kinh doanh sôi động trở lại, kéo theo nhu cầu tuyển dụng tăng mạnh. Theo báo cáo của Tổng cục Thống kê, lực lượng lao động từ 15 tuổi trở lên trong quý I/2026 tại Việt nam ước tính là 53,6 triệu người, giảm 232,9 nghìn người so với quý trước và tăng 687,8 nghìn người so với cùng kỳ năm trước. Tỷ lệ tham gia lực lượng lao động quý I/2026 là 68,3%, giảm 0,4 điểm phần trăm so với quý trước và tăng 0,1 điểm phần trăm so với cùng kỳ năm trước. Tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng, chứng chỉ quý I/2026 là 29,6%, tăng 0,1 điểm phần trăm so với quý trước và tăng 0,8 điểm phần trăm so với cùng kỳ năm trước.

Lực lượng lao động từ 15 tuổi trở lên theo quý, giai đoạn 2024-2026 (Đơn vị: Triệu người). (Nguồn NSO)

Sự khởi sắc này có được là nhờ các cơ quan chức năng, các trung tâm dịch vụ việc làm trên cả nước đã nỗ lực đẩy mạnh kết nối cung-cầu lao động, thông qua việc tổ chức thường xuyên và đa dạng các phiên giao dịch việc làm, kết nối trực tuyến giữa các địa phương. Tuy nhiên, theo Bộ Nội vụ, tình trạng thất nghiệp cục bộ vẫn diễn ra, nghịch lý "thừa thầy, thiếu thợ" còn phổ biến. Nhiều ngành cần lao động như công nghệ thông tin, bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI)… tăng mạnh nhưng Việt Nam lại chưa đáp ứng được. Nguyên nhân cốt lõi theo Bộ Nội vụ là chất lượng nguồn nhân lực còn thấp, hiện nay, mới khoảng 29,2% lao động Việt Nam được đào tạo có chứng chỉ nghề, chưa đáp ứng tốt yêu cầu của thị trường trong bối cảnh hội nhập và chuyển đổi số.

Lệch pha cung - cầu lao động

Tại TPHCM, thị trường lao động bước vào quý II/2026 với tín hiệu khởi sắc khi các doanh nghiệp đồng loạt tăng tốc tuyển dụng để phục vụ đơn hàng mới và mở rộng sản xuất. Theo Dữ liệu từ Trung tâm Dịch vụ việc làm TP.HCM (CSE) cho thấy, thành phố sẽ tạo ra khoảng 60.000–75.000 cơ hội việc làm, tập trung ở các lĩnh vực sản xuất, kỹ thuật, công nghệ và logistics. Đây được xem là “giai đoạn vàng” cho người lao động tìm kiếm việc làm, đặc biệt là những người đang có nhu cầu chuyển việc hoặc nâng cao vị trí nghề nghiệp. Tuy nhiên, đằng sau bức tranh sôi động đó vẫn tồn tại một thực tế đáng chú ý: cung – cầu lao động chưa gặp nhau, thậm chí ngày càng lệch pha. Đối với ngành sản xuất và vận hành máy, nhu cầu tuyển dụng hiện đạt 15,41% (12.756 vị trí), trong khi nguồn cung tương ứng chỉ 7,46% (3.925 người). Sự chênh lệch này cho thấy đây sẽ tiếp tục là nhóm ngành có nhu cầu nhân lực lớn trong thời gian tới. Ngoài ra, một số ngành nghề “nóng” trong quý II/2026 dự kiến cũng tăng nhu cầu tuyển dụng như: Thương mại điện tử, Marketing số, Công nghệ thông tin, An ninh mạng, Kỹ sư tự động hóa, Bảo trì công nghiệp, Quản lý chuỗi cung ứng, Quản trị khách sạn, Điều phối cảng, Kỹ thuật hàng hải, Xuất nhập khẩu. Ở chiều ngược lại, nhóm ngành Marketing – Truyền thông đang có nguồn cung 9,58%, trong khi nhu cầu tuyển dụng qua hệ thống chỉ đạt 1,27%. Điều này cho thấy nguồn cung ở nhóm ngành này tương đối dồi dào so với nhu cầu tuyển dụng qua kênh dịch vụ việc làm công.

Ở một khía cạnh khác, lao động trình độ đại học chiếm hơn 13% nguồn cung nhưng nhu cầu tuyển dụng chỉ khoảng 4,4%, khiến mức độ cạnh tranh ở nhóm này trở nên gay gắt. Không ít cử nhân buộc phải chấp nhận công việc yêu cầu thấp hơn hoặc chuyển hướng nghề nghiệp để duy trì thu nhập. Ngược lại, lao động phổ thông, đặc biệt trong sản xuất và dịch vụ lại rơi vào tình trạng thiếu hụt. Nhu cầu tuyển dụng nhóm này chiếm tới gần 70%, trong khi nguồn cung chỉ đáp ứng khoảng một nửa. Sự “lệch pha” này phản ánh một vấn đề mang tính cấu trúc: hệ thống đào tạo chưa theo kịp nhu cầu thực tế của doanh nghiệp, trong khi người lao động thiếu kỹ năng phù hợp để tham gia ngay vào thị trường.

Tại Hà Nội, Khảo sát của Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội cho thấy, nhu cầu tuyển nhân lực kỹ thuật, có tay nghề tăng nhưng nguồn cung không đáp ứng đủ. Cụ thể, số liệu từ Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội cho thấy, trong tháng 4/2026, nhu cầu tuyển dụng ước khoảng 55 nghìn vị trí, trong khi số lao động tìm việc chỉ đạt khoảng 35 nghìn người. Không chỉ thiếu về số lượng, cơ cấu lao động cũng mất cân đối khi nhóm có trình độ đại học trở lên chiếm 35,8% và nhóm chưa qua đào tạo chiếm 37,8%, trong khi lao động trình độ trung cấp, cao đẳng lại khá hạn chế. Điều này dẫn tới tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng lực lượng lao động kỹ thuật bậc trung – nhóm đóng vai trò trực tiếp trong sản xuất.

Mặc dù nhu cầu tuyển dụng cao, các ngành sản xuất vẫn đang đối mặt với tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng lao động kỹ thuật lành nghề .

Nguyên nhân

Dù việc tuyển dụng tăng lên là một tín hiệu tích cực, nhiều doanh nghiệp vẫn gặp khó khăn trong tuyển dụng, đặc biệt là các vị trí đòi hỏi kỹ năng cao. Nhìn bề ngoài, đây là một nghịch lý: nơi cần lao động thì không tuyển được người, trong khi người lao động lại không có việc làm. Tuy nhiên, nếu xem xét một cách toàn diện, có thể thấy đây là biểu hiện của sự lệch pha cung - cầu lao động, xuất phát từ nhiều nguyên nhân đan xen.

Trước hết theo nhiều chuyên gia lao động, vấn đề cốt lõi hiện nay không nằm ở việc Việt Nam có quá nhiều người học đại học, mà là sự mất cân đối giữa cơ cấu đào tạo và nhu cầu thực tế của thị trường lao động. Trong nhiều năm, tâm lý “chuộng bằng cấp” khiến không ít gia đình xem đại học là con đường bắt buộc để thành công. Tư duy này đẩy lượng lớn học sinh đổ dồn vào các khối ngành “hot” như kinh tế, marketing, truyền thông, quản trị hay tài chính mà thiếu sự cân nhắc về đầu ra.Trong khi đó, các ngành kỹ thuật, cơ khí, điện công nghiệp, sản xuất hay hệ đào tạo nghề lại thiếu sức hút trầm trọng dù khát nhân lực. Hệ quả là thị trường rơi vào trạng thái lệch pha: dư thừa lao động văn phòng nhưng thiếu hụt nghiêm trọng nhân sự kỹ thuật có tay nghề.

Thứ hai, thực tế hiện nay nhiều công việc văn phòng mang tính lặp lại đang dần bị thay thế hoặc thu hẹp đáng kể. Các công cụ trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ xử lý dữ liệu, soạn thảo văn bản, tổng hợp báo cáo hay dịch thuật với tốc độ nhanh hơn con người, đồng thời giảm mạnh chi phí vận hành cho doanh nghiệp. Do đó tại nhiều doanh nghiệp các vị trí như nhập liệu, trợ lý hành chính cơ bản, biên tập nội dung đơn giản hay một phần công việc marketing vận hành đã được tự động hóa một phần bằng AI. Điều này khiến nhóm lao động chỉ sở hữu kiến thức lý thuyết, thiếu kỹ năng ứng dụng thực tế và thiếu khả năng sử dụng công cụ công nghệ đứng trước nguy cơ bị thay thế hoặc khó cạnh tranh hơn trên thị trường lao động. Trong khi đó, những công việc đòi hỏi khả năng vận hành hệ thống, xử lý sự cố thực tế, kỹ năng kỹ thuật chuyên sâu hoặc tư duy phản ứng nhanh vẫn giữ được tính ổn định cao. Ví dụ như kỹ thuật viên cơ điện tử trong nhà máy, nhân sự vận hành logistics chuỗi cung ứng, hay kỹ thuật viên bảo trì hệ thống tự động hóa. Đây là những vị trí mà AI khó có thể thay thế hoàn toàn vì cần sự kết hợp giữa kỹ thuật, kinh nghiệm thực tế và khả năng xử lý tình huống tại chỗ thì doanh nghiệp lại không tuyển dụng được người.

Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo trong việc tự động hóa các công việc lặp đi lặp lại đang định hình lại nhu cầu về nhân viên văn phòng.

Một nguyên nhân quan trọng khác là sự thay đổi trong xu hướng lựa chọn nghề nghiệp của người lao động trẻ. Thay vì làm việc trong các nhà máy, dây chuyền hay ca kíp, một bộ phận thanh niên, nhất là lao động Gen Z ưu tiên các công việc linh hoạt, có thể chủ động về thời gian như tài xế công nghệ, bán hàng online hay các công việc tự do. Giới trẻ ngày nay coi trọng trải nghiệm, sự tự chủ và môi trường làm việc phù hợp với giá trị sống mới. Điều này dẫn đến việc một số lao động trẻ không mặn mà với các công việc chân tay truyền thống, nhất là khi chưa nhìn thấy lộ trình nâng cao thu nhập và kỹ năng.

Ngoài ra, việc tuyển dụng lao động phổ thông cũng gặp khó khăn do nhiều người lao động chọn làm việc gần nhà để tiết kiệm chi phí, dù mức lương thấp hơn. Chẳng hạn trước đây, các lao động từ các tỉnh thường đổ dồn về TPHCM, Bình Dương để tìm kiếm việc làm tại các KCN, nhưng hiện nay, nhiều địa phương đã phát triển các KCN, tạo việc làm tại chỗ, khiến người lao động ít còn mặn mà với việc di chuyển xa. Điều này gây ra lệch cung cầu rõ rệt: doanh nghiệp cần lao động có tay nghề cao, trong khi nguồn cung chủ yếu là lao động chưa qua đào tạo, muốn việc nhẹ, lương cao, ít tăng ca, trái ngược hoàn toàn với yêu cầu sản xuất cần tăng ca để đảm bảo tiến độ.

 Về dài hạn, câu chuyện của thị trường lao động không còn là thiếu hay thừa, mà là chất lượng. Khi nền kinh tế chuyển sang mô hình dựa trên công nghệ và giá trị gia tăng cao, lợi thế không còn nằm ở số lượng lao động, mà ở năng lực làm việc thực sự. Trong bối cảnh đó, giải pháp được đặt ra là nâng cao chất lượng đào tạo, gắn kết chặt chẽ hơn giữa nhà trường và doanh nghiệp, đồng thời thúc đẩy đào tạo lại cho lực lượng lao động hiện hữu. Bên cạnh đó, các cơ quan chức năng cần tăng cường hỗ trợ đào tạo lại, kết nối việc làm và chuyển đổi nghề cho lao động bị ảnh hưởng bởi tự động hóa. Dù AI phát triển mạnh, cơ hội việc làm vẫn còn rộng mở trong nhiều lĩnh vực đòi hỏi lao động trực tiếp, khả năng sáng tạo và tư duy của con người đối với những người sẵn sàng thích nghi và nâng cấp kỹ năng.

Tuyền Lê